ผู้ป่วยระยะสุดท้าย : การดูแลด้วยจิตวิญญาณ

งานการพยาบาลป้องกันโรคและส่งเสริมสุขภาพ
ภาควิชาพยาบาลศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี

เกิด แก่ เจ็บ ตาย เป็นสัจธรรมที่ใครๆ ก็รู้ การเกิดนำความสุข ความปิติยินดีมาสู่ครอบครัว ความร่วงโรยแก่เฒ่าถึงแม้จะรู้ว่าวันใดวันหนึ่งต้องมาเยือนเมื่ออายุมากขึ้น ก็ยังทำใจรับได้ยาก ความเจ็บป่วยถ้าไม่ทุกข์ทรมานมาก็ยังทนได้ แต่ความตายทั้งที่รู้ว่าหลีกเลี่ยงไม่ได้ เราจะทำใจยอมรับสภาพได้เพียงใด แต่ไหนถ้ารู้ว่าตนเองหรือสมาชิกในครอบครัวหรือผู้ที่เป็นที่รัก กำลังจะจากไปในไม่ช้านี้ ในแวดวงของผู้ที่ทำงานเกี่ยวข้องกับสุขภาพ โดยเฉพาะที่ทำงานในโรงพยาบาล บ่อยครั้งจะได้รับคำถามว่า ตนเองหรือญาติที่เจ็บป่วยอยู่จะอยู่ได้นานเท่าใดเพื่อจะได้เตรียมตัว เตรียมใจจัดการกับภารกิจต่างๆ ที่คั่งค้างอยู่ให้เสร็จสิ้นก่อนที่ตนจะจากไปอย่างไม่มีวันกลับ โดยไม่ทิ้งความยุ่งยาก ปัญหาต่างๆ ให้กับผู้ที่อยู่ข้างหลัง สำหรับญาติหรือผู้ดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย นอกจากเรื่องการยอมรับสภาพของผู้ป่วยแล้ว การวางแผนการใช้จ่ายเกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยและการดูแลผู้ป่วยด้วยความรัก ความเอื้ออาทร เข้าใจถึงวิธีการดูแลผู้ป่วยเป็นอย่างดีจะช่วยให้ผู้ป่าวยมีความสุข มีความสงบและจากไปอย่างเป็นสุข

ผู้ป่วยระยะสุดท้ายคือใคร เดิมหมายถึง ผู้ป่วยมะเร็งระยะสุดท้ายที่มะเร็งมีการแพร่กระจายไปยังอวัยวะสำคัญเนื่องจากมีอัตราการรอดชีวิตต่ำ ต่อมาได้ขยายออกไปถึงผู้ป่วยกลุ่มอื่นๆ ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ เช่น เด็กที่มีความพิการแต่กำเนิด จำเป็นต้องพึ่งพาด้วยเครื่องมือพยุงชีวิต เช่น ผู้ป่วยเด็กโรคสมองบวม เป็นต้น

• ผู้ที่ป่วยปัจจุบันทันด่วนที่มีอาการรุ่นแรง เช่น อุบัติเหตุแล้วเกิดภาวะสมองตาย เลือดออกในสมองจากเส้นเลือดแตกอย่างรุนแรง ยากต่อการรักษา ไม่สามารถกลับมาเป็นปกติได้
• ผุ้ป่วยโรคเรื้อรังต่างๆ และมีแนวโน้มจะทวีความรุนแรงเรื่อยๆ ตามความเป็นไปของโรคทำให้ต้องอาศัยเครื่องมือเข้าช่วย ยากต่อการรักษาให้ฟื้นตัวได้

ผู้ป่วยระยะสุดท้ายบางคน ยังรู้สึกตัวดี มีสติสัมปชัญญะดีพอจะรู้อนาคตของตนเอง บางคนมีความเครียดสูง วิตกกังวลเศร้าหมอง ท้อแท้หมดหวังในชีวิต บางคนช่วยเหลือตนเองได้น้อย มีอาการเบื่ออาหาร อ่อนเพลีย คลื่นไส้ อาเจียน ทุกข์ทรมานจากความเจ็บป่วย ต้องกลับไปอยู่ที่บ้านเนื่องจากเตียงในโรงพยาบาลไม่พอ ญาติหรือผู้ดูแลจึงมีบทบาทสูงในการช่วยเหลือผู้ป่วยภายใต้การช่วยเหลือแนะนำจากแพทย์พยาบาลและผู้เกี่ยวข้องหลายๆ ฝ่าย การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย ต้องดูแลกันอย่างสมศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ สนองตอบต่อความต้องการของผู้ป่วยตามความเหมาะสมเพื่อความสุขของผู้ป่วย เมื่อตายก็ตายอย่างมีศักดิ์ศรี ตายอย่างสงบเป็นธรรมชาติ ไม่ถูกยืดยุดด้วยอุปกรณ์หรือเทคโนโลยีมากจนกระทั่งเป็นที่น่าเวทนาในลักษณะ “ ฟื้นไม่ได้ตายไม่ลง”

การดูแลประกอบด้วย

• ด้านร่างกาย ให้ผู้ป่วยมีความสุขสบายเนื้อตัวสะอาด ควบคุมอาการปวดได้รับอาหารพอเพียง สิ่งแวดล้อมเหมาะสม
• ด้านจิตใจ อย่าให้ผู้ป่วยรู้สึกว่าถูกทอดทิ้ง มีคนพูดคุยด้วยโดยประเมินว่าผู้ป่วยอยากพูดอยากฟังอะไร ให้ความมั่นใจว่าเขาจะได้รับการดูแลดีที่สุด
• ด้านสังคมเศรษฐกิจ ช่วยจัดการเรื่องการงาน การเงิน เรื่องส่วนตัว ภาระค่าใช้จ่ายต่างๆ ตามความประสงค์ของผู้ป่วย จัดบรรยากาศที่อบอุ่น มีญาติสนิท มิตรสหายมาเยี่ยม ควรจัดให้มีผู้ดูแลประจำ

การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายของชีวิตเป็นศาสตร์และศิลปที่ต้องเรียนรู้และฝึกฝน ทุกคนมีโอกาสเป็นทั้งผู้ป่วยระยะสุดท้ายและผู้ดูแล ความรู้และทักษะในการบริหารจัดการเรื่องนี้จะช่วยให้เราและ ครอบครัวผ่านช่วงวิกฤตของชีวิตไปได้ไม่บอบช้ำมากนัก